Fabry Hastalığı Nedir? Belirtileri ve Tedavi Yöntemleri

Fabry hastalığı, nadir görülen ve kalıtsal bir metabolik bozukluktur. Vücudun bazı hücrelerinde globotriaosylceramide (GL-3) adlı yağlı maddenin birikmesine sebep olur. Bu birikim zamanla böbrek, kalp, sinir sistemi ve deri gibi birçok organın hasar görmesine yol açar. Hastalık ilerleyici bir yapıya sahip olduğundan, erken teşhis ve tedavi büyük önem taşır. Her yaşta meydana gelebilen bu hastalık, erkeklerde genellikle daha şiddetli bir seyir izler; ancak kadınlarda da önemli sağlık sorunları ortaya çıkabilir.

Fabry Hastalığı Nedir?

Fabry hastalığı, kalıtsal ve nadir görülen bir metabolik bozukluktur. Vücutta alfa-galaktozidaz A enziminin eksikliği veya yetersiz çalışması sonucunda gelişir. Bu enzim, hücrelerde bulunan globotriaosylceramide (GL-3) adlı yağ bileşiğinin parçalanmasını sağlar. Enzim yeterince üretilmezse bu bileşik hücrelerde birikerek zamanla böbrek, kalp, sinir sistemi ve cilt gibi birçok organda hasara yol açar. Hastalık ilerleyici özellik taşır ve tedavi edilmediğinde yaşam kalitesini olumsuz etkileyebilir. Erkeklerde daha şiddetli semptomlarla seyrederken, kadın taşıyıcılarda da belirtiler görülebilir.

Fabry Hastalığı Neden Olur?

Fabry hastalığı, X kromozomu üzerinde bulunan GLA genindeki mutasyonlar sonucunda meydana gelir. Bu mutasyon, alfa-galaktozidaz A enziminin ya hiç üretilmemesine ya da normalden düşük aktivite ile çalışmasına neden olur. GL-3 maddesi lizozomlarda birikerek hücrelerin işlevlerini bozar.

Ana nedenler ve mekanizmalar şunlardır:

• Genetik mutasyon: X kromozomu üzerindeki GLA geninde kalıtsal değişiklikler.
• Enzim eksikliği: Alfa-galaktozidaz A üretiminin ya tamamen durması ya da çok azalması.
• GL-3 birikimi: Hücre içindeki atıkların parçalanamaması ve organlarda toksik etki oluşturmaması.
• Lizozomal depolama bozukluğu: Hücresel atık temizleme sisteminin işlevinin bozulması.
• Organ hasarı gelişimi: Böbrek, kalp, beyin ve damar sisteminde ilerleyici hasar meydana gelmesi.

Fabry Hastalığı Çeşitleri Nelerdir?

Fabry hastalığının şiddeti ve başlangıç yaşı, hastalığın türüne bağlı olarak değişiklik gösterir. İki ana formu bulunmaktadır. Bunlardan biri klasik tip Fabry hastalığıdır; genellikle çocukluk veya ergenlik döneminde başlar ve belirgin enzim eksikliğine sahiptir. Bu formda erken yaşta cilt lezyonları, el–ayak ağrıları ve sindirim sorunları görülebilir. Diğer form, geç başlangıçlı tiptir ve genellikle yetişkinlikte ortaya çıkar; enzim aktivitesi kısmen korunmuştur. Genellikle kalp veya böbrek tutulumu ile teşhis edilir. Fabry hastalığı çeşitleri aşağıdaki gibidir:

• Klasik tip Fabry hastalığı: Erken yaşta belirtiler verir, çoklu organ etkilenir.
• Geç başlangıçlı (non-klasik) tip: Daha hafif seyrin olduğu, genellikle tek organ tutulumu ön plandadır.
• Heterozigot form (kadın taşıyıcılar): Kadınlarda hafif veya orta şiddette semptomlar gözlemlenebilir.

Fabry Hastalığı Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler, hastalığın türüne ve etkilenen organa göre farklılık gösterir. Hastalık ilerledikçe semptomlar artar ve yeni organlar etkilenebilir. Hastalığın erken dönem belirtileri arasında el ve ayaklarda yanıcı tarzda ağrı (akroparestezi), ciltte kırmızı-mor döküntüler (anjiyokeratom), terlemede azalma, sindirim problemleri ve sıcak-soğuk intoleransı bulunur. İleri dönemlerde böbrek yetmezliği, kalp kası kalınlaşması, ritim bozuklukları ve felç riski ortaya çıkabilir.

Fabry hastalığı belirtileri aşağıda listelenmiştir:

• El ve ayaklarda yanma veya karıncalanma
• Ciltte kırmızı-mor lekeler (anjiyokeratom)
• Terleme bozuklukları (hipohidroz veya anhidroz)
• Karın ağrısı, ishal, bulantı
• Gözde kornea bulanıklığı (kornea vertisillata)
• Böbrek fonksiyon bozukluğu, proteinüri
• Kalpte ritim bozukluğu, kalp kası kalınlaşması
• Baş dönmesi, denge problemleri
• İleri evrede felç veya geçici iskemik atak (TIA)

Fabry hastalığı belirtileri yaşa, cinsiyete ve hastalığın tipine göre değişebilir. Erkeklerde belirtiler genellikle çocukluk ya da ergenlikte başlarken, kadınlarda daha geç ortaya çıkar. Erken dönemde belirtiler gelip geçici olabilir ve başka hastalıklarla karıştırılabilir. Özellikle el ve ayaklarda sıcaklık değişimlerine karşı hassasiyet, soğuk havada ağrı artışı ya da sıcak havada aşırı halsizlik tipiktir. Bazı hastalarda sindirim sistemi yakınmaları ön planda olabilir ve bu durum irritabl bağırsak sendromu ile karıştırılabilir. İleri aşamalarda, böbrek fonksiyon kaybı, diyaliz ihtiyacı ve kalp yetersizliği gibi ciddi komplikasyonlar gelişebilir.

Fabry Hastalığı Nasıl Teşhis Edilir?

Teşhis, klinik bulgular, laboratuvar testleri ve genetik analizle konur. Erkeklerde alfa-galaktozidaz A enzim seviyesinin ölçülmesi tanıda belirleyicidir. Kadınlarda ise genetik test daha önemlidir çünkü enzim düzeyi normal sınırlarda olabilir.

Fabry hastalığı teşhis yöntemleri aşağıda sıralanmıştır:

• Kan testi: Enzim aktivitesinin ölçülmesi.
• İdrar testi: GL-3 ve lyso-GL-3 seviyelerinin tespiti.
• Genetik test: GLA gen mutasyonunun doğrulanması.
• Görüntüleme: Kalp, böbrek ve beyin değerlendirmesi için MRI, EKG, ekokardiyografi.
• Biyopsi: Nadir durumlarda doku örneğinde GL-3 birikiminin gösterilmesi.

Teşhis süreci genellikle gecikebilir çünkü hastalık nadir olduğu için belirtiler başka rahatsızlıklarla ilişkilendirilebilir. Bu sebeple, hekimler özellikle genç yaşta nedeni bulunamayan böbrek yetmezliği, açıklanamayan kalp kası kalınlaşması veya erken yaşta felç geçiren hastalarda Fabry hastalığını düşünmelidir. Erkeklerde kan testi ile enzim eksikliğinin saptanması, tanıda güçlü bir ipucu verirken, kadınlarda genetik test zorunludur çünkü taşıyıcı formlarda enzim seviyeleri normal olabilir. Ayrıca, beyin MRI’ında beyaz madde lezyonları, kalpte kalınlaşma ve göz muayenesinde tipik kornea değişiklikleri de teşhise destek sunar.